Prokofjev og klassísku stefjamódelin 

Hróðmar I. Sigurbjörnsson 

Inngangur 

Tónlist Prokofjevs er iðulega lýst sem væri hún í nýklassískum stíl. Laglínurnar hjá honum eru ýmist mjúkar og lýrískar eða grófar og ómstríðar með sterkum andstæðum í tónsviði og tilfinningu. Klassísku stefjamódelin eru aldrei langt undan en það er oft erfitt að skilgreina þau til hlítar. Hljómfræðin byggir á hefðbundnum þríhljómum en skyndileg umskipti í fjarlæga hljóma og tóntegundir vefjast fyrir okkur, jafnvel svo að talað er um „rangar nótur (e. wrong note theory). Það sama á við um einkenni hljóðfalls, sterkar andstæður; ýmist „mótorískur djöfulgangur“, léttleikandi dans eða undurfallegt hægt ferli. Samkvæmt Taruskin var Prokofjev enginn byltingarmaður í sinni tónsköpun en hann var vel þjálfaður í klassískum fræðum og hreykinn af því. Tónlist hans, eins og Stravinskys og Scriabins, var „þróuð“ á mælikvarða konservatorísins en hún var ekki síður sérstök, fagmannleg í hæsta máta og fyrst og fremst samin til að þróa og útvíkka hina rómantísku hefð.[1] 

 Undanfarin misseri hef ég leitast við að greina Píanókonsert nr. 1 frá 1912 eftir Sergej Prokofjev með Hjalta Þór Davíðssyni, meistaranema í tónsmíðum. Þetta hefur verið áhugavert og skemmtilegt ferðalag. Ég, alinn upp í „Seinni Vínarskólanum“ og fylgdi síðan eftir framþróun 20. aldarinnar á allskonar tónsmíðaaðferðum, hafði ekki stúderað tónskáldin að neinu ráði sem fylgdu eftir arfleifð síðrómantísku stefnunnar, eins og Shostakovich og Prokofjev. Það sem vakti strax athygli mína voru stefjamódelin sem birtust í píanókonsertinum og reyndar öðrum verkum sem ég hafði kynnst sem leiðbeinandi við skrif BA-ritgerða. 

 Í fyrsta lagi má tala um fjölbreytileika í formi og stærð stefjanna þótt átta takta stef byggð á klassískum módelum (setningar, lotur, blendingar) séu að sönnu algengust. Síðan má nefna samsettar setningar samkvæmt 16 takta módelum og svo tvöföldun þeirra í 32 takta heildir. Allt þetta vakti hjá mér löngun til þess að greina stefin og nánari byggingu þeirra samkvæmt skilgreiningum William E. Caplin á klassískum stefjaformum eins og þær birtast í Classical Form (1998) og Analyzing Classical Form (2013). 

 Klassísk átta takta stefjaform 

Samkvæmt Caplin skiptast átta takta stefjaform klassíska tímabilsins í setningar (e. sentence), lotur (e. period) og blending (e. hybrid theme) af setningu og lotu. Lykilatriði er að þekkja hlutverk einstakra eininga lotu og setningar vel, sem nýtist síðan við skilgreiningu á blendingunum.[2] 

Átta takta stefjaform er samsett úr tveimur fjögurra takta hendingum. Fyrri hendingin er sett saman úr tveggja takta einingum, 2+2. Seinni hendingin getur tekið á sig fjölbreyttari myndir, að sönnu 2+2 en líka 1+1+2 og 1+2+1 meðal annars. 

Grunnhugmynd (gh) er tveggja takta eining sett fram í upphafi hendingar.
Andstæð hugmynd (ah) er sömuleiðis tveggja takta eining sem leiðir að niðurlagi hendingar.
Ný hugmynd (nh) tveggja takta eining sem getur komið fram í seinni hendingu stefs.
Frum er eins takta eining sem getur verið hluti gh, ah eða nh.
Niðurbrot (nbr) eru endurtekin eins takta frum, oft í sekvens.
Niðurlag (nlg), tveir (stundum fjórir) taktar sem ljúka hendingu. 

 Grunnhugmynd er samsett úr: 

1. a) tveimur mismunandi frumum, a og b, hvort um sig einn taktur eða (sjá dæmi 1 og 3)
2. b) einu frumi sem er sett fram í takti 1 og endurtekið í takti 2 (sjá dæmi 2).

Andstæð hugmynd er oftast samsett úr tveimur frumum, þar sem það seinna gegnir e-k niðurlagshlutverki. Hér getur hvort sem er verið um að ræða ný frum eða endurtekningu annars hvors frums grunnhugmyndar með niðurlagsfrumi. 

Niðurlög eru í grunninn eftirfarandi: fullkomnir aðalendar [F], ófullkomnir aðalendar [Ó], þeir geta verið fullgerðir [FF] eða [FÓ], síðan eru hálfendar [HE] og gabbendar [GE].  

Ekki endir [EE] er mikilvægt hugtak því við lítum svo á að fjögurra takta hendingu þurfi ekki að ljúka með afgerandi niðurlagi eins og aðalendi eða hálfendi. Aðalendir er ekki til staðar nema að V og I (i) séu í grunnstöðu annars tölum við um [EE]. Samkvæmt klassískum skilgreiningum er [HE] aðeins á V í grunnstöðu og án sjöundar.[3] 

Átta takta stefjaform er samsett úr tveimur fjögurra takta hendingum, „kveikjur“ (e. initiating phrase) eða fyrri hending stefs eru framsögufasi[4] (e. presentation phrase), undanfari (e. antecedent) og samsett grunnhugmynd[5] (e. compound basic idea) (sjá töflu  1). 

Seinni hending stefs getur verið framhaldsfasi (e. continuation phrase) eða afleiðing (e. consequence) sem hvort um sig má skilgreina á þrjá vegu (sjá töflu 1). Í afleiðingu er grunnhugmynd „kveikjunnar“ endurtekin en andstæða hugmyndin getur verið ný. Ný hugmynd getur birst í upphafi framhaldsfasa.[6]  

 Frávik frá átta takta módelinu eru tiltölulega algeng, framhaldsfasi getur t.d. verið endurtek-inn, oft tilbreyttur, eða lengdur á annan hátt. Í afleiðingu getur niðurlagið verið lengt um tvo takta eða endurtekið til þess að ná fram sterkari lokun. Einstaka stef eru óregluleg, samsett úr fimm eða sex takta hendingum. Svo má nefna raunverulegan (R) takt andstætt nóteruðum (N) takti (e. real vs. notated measures)[7] þar sem stef er helmingi styttra í hægu tempói eða tvöfalt lengra í mjög hröðu tempói. 

Tafla 1: 8 takta stef, tveggja hendinga form, 4+4. [*Ef um tóntegundaskipti er að ræða eru niðurlögin þau sömu (F eða HE) í nýju tóntegundinni. **Hugtakið samsett grunnhugmynd (sgh) er tvöfalt stærri en grunnhugmynd og samsett úr tveimur tveggja takta einingum, gh og ah, sgh líkist undanfaranum en er án afgerandi niðurlags.] 

Til að glöggva okkur betur á framansögðu skulum við skoða dæmi 1. Í framsögufasanum í setningu Beethovens er grunnhugmyndin samsett úr tveimur eins takts frumum, a og b, sem eru síðan endurtekin frá forhjómnum. Í framhaldsfasanum er b-frumið notað sem efni í niðurbrot og í niðurlaginu koma tvö ný frum, c og d. Allt í allt eru eins takta frumin fjögur. 

Hljóðdæmi 1: L. v. Beethoven, Píanósónata í f-moll, op. 2, nr. 2, 1. kafli, t.1-8.[8]  

Dæmi 1: L. v. Beethoven, Píanósónata í f-moll, op. 2, nr. 2, 1. kafli, t.1-8. 

Í lotu Mozarts (dæmi 2) er grunnhugmyndin samsett úr endurteknu eins takts frumi, a, en andstæða hugmyndin inniheldur tvö frum, b og c. Í afleiðingunni eru a-frumin endurtekin beint en andstæða hugmyndin er ný. Hér eru eins takts frumin líka fjögur.

Í lotu Mozarts (dæmi 2) er grunnhugmyndin samsett úr endurteknu eins takts frumi, a, en andstæða hugmyndin inniheldur tvö frum, b og c. Í afleiðingunni eru a-frumin endurtekin beint en andstæða hugmyndin er ný. Hér eru eins takts frumin líka fjögur. 

Hljóðdæmi 2: W. A. Mozart, Sónata fyrir píanó í F-dúr, K. 332, 1. kafli, 13-20

Dæmi 2: W. A. Mozart, Sónata fyrir píanó í F-dúr, K. 332, 1. kafli, t. 13-20 

Í blendingi Haydns (dæmi 3) inniheldur grunnhugmyndin frum a og b, og andstæða hugmyndin frum c og d. Í framhaldsfasanum kemur ný hugmynd í niðurbrotinu, frum e, og svo nýtt frum í nlg. Hér er því um að ræða sex eins takta frum. 

Hljóðdæmi 3: J. Haydn, Partita no. 16 í D-dúr, Hob. XVI:14, 2. kafli, t. 15-22. 

Dæmi 3: J. Haydn, Partita no. 16 í D-dúr, Hob. XVI:14, 2. kafli, t. 15-22 

Prokofjev, nokkur atriði um hljómfræði og niðurlög 

Í doktorsritgerð eftir Konrad Harley frá árinu 2014, Harmonic Function in the Music of Sergei Prokofiev, nefnir hann rússnesku tónfræðingana, Viktor Berkov (1958) og Nataliu Zaporozhets (1962) sem settu fram kenningar um hljómfræði Prokofjev.  

Berkov benti á „hefðbundna“ forhljóminn á V-sæti sem gat innihaldið sjöund, hækkaða sjöund og stækkaða fimmund (C: g-h-dís-f-fís) og leysist með fjórum tónum smástígt á I  

(h-c/dís-e/f-e/fís-g). Ennfremur að Prokofjev gat notað VII-sæti (h-dís-fís) sem staðgengil V-sætis í CD og #vii (gís-h-dís) sem staðgengil V í am þar sem allir tónar leysast með lítilli tvíund.[9]  

 Zaporozhets útvíkkar kenningar Berkovs og kannar hvernig Prokofjev keppist við „að auka fegurð og spennu“ (e. strives to maximize beauty and tension), með því sem hún kallar „leiðsögu-forhljóm“ og „leiðsögu-undirforhljóm“ sem leiða smástígt að grunnþríhljómnum (HD og DesD í CD). Forhljómurinn hlýtur samskonar smástíga umlykingu með „leiðsögu-aukaforhljómi“ (FísD – GD) og „leiðsögu-undirforhljómi“ (AsD – GD).[10] 

Með þessar skilgreiningar að leiðarljósi getum við nálgast stefjamódel Prokofjevs og lagt til hugmyndir að niðurlögum. Leiðsögu-(for)hljómar geta birst á mikilvægum áfangastöðum og haft vægt einkenni hálfenda þar sem lausn hljómsins í upphafshljóm næstu hendingar byggir á smástígum lausnum. 

Inngangsstefið í Píanókonsert nr. 1 eftir Prokofjev 

Inngangurinn að fyrsta Píanókonsert Prokofjevs vekur strax athygli fyrir seiðandi endurtekningar sem þróast út fyrir ramma DesD tóntegundarinnar, aðeins til að snúa  aftur „heim“. „Kraftmikið stef sem fullkomnar heildarsvip verksins“ (e. A powerful thematic material that assures the unity of the work) svo vitnað sé beint í tónskáldið.[11]  Hann notar inngangstefið þrisvar í verkinu, sem inngang, í lok 1. kafla (framsögu) og í lok verksins.  

Form inngangsins er strófískt, fimm átta takta „blendingar“ sem skiptist í þrjár framsetningar með píanói (Solo) og tvær með hljómsveit án píanós (Ritornello). Efniviðurinn er einstaklega einfaldur þó hægt sé að tína til fimm eins takta frum, a,b, c, d og e[12] í þeirri röð sem þau birtast. Aðeins tvö frum eru notuð að staðaldri, b og c en d er notað tvisvar í einum blendingi. Frum b, c og d eru vægast sagt náskyld hvað varðar lögun og stefnu.  

 Í dæmi 4 má sjá frumin í þremur fyrstu blendingum inngangsins. 

Dæmi 4: Laglínufrum í inngangi Píanókonserts Prokofjevs 

Í þessum 24 töktum skiptast frumin á eftirfarandi hátt: t. 3-10 abbb-bbbc, t. 11-18 bbbd-bbbd og t. 19-26 bbbc-ccce. Áhugavert er að í hverri fjögurra takta hendingu er eitt frum endurtekið þrisvar á móti einni framsetningu annars frums. Hvernig getum við skilgreint hendingarnar sem mynda greinilega átta takta heildir?  

Skoðum dæmi 5. Samkvæmt klassísku hefðinni skiptist fjögurra takta kveikja í 2+2 takta; tvær grunnhugmyndir, eða grunnhugmynd og andstæða hugmynd. Í t. 3-6 er klárlega ekki um tvær grunnhugmyndir að ræða svo við teljum ab (t. 3-4) vera grunnhugmynd og bb (t. 5-6) sem andstæða hugmynd. Hljómfærslur í t. 5-6 styðja þetta þó aðeins sé skipt um hljómhvörf. Niðurlagið er ekki afgerandi heldur [EE] og fyrsta kveikjan er því samsett grunnhugmynd. 

Seinni hluti stefs er annaðhvort framhaldsfasi eða afleiðing. Í afleiðingu ætti að endurtaka grunnhugmynd kveikjunnar, því skilgreinum við t. 7-10 sem framhaldsfasa með niðurbroti og niðurlagi. Niðurlagið er afgerandi, færslan í vi64 í t. 9 og lokahljómarnir, bbVI+64 og heiltóna-hljómurinn á II sem myndar milt leiðsöguhljómssamband við upphafshljóm næstu hendingar. Takta 3-10 skilgreinum við því sem blending-3, samsetta grunnhugmynd og framhaldsfasa. 

Dæmi 5: Sergej Prokofjev, Píanókonsert nr. 1, t. 3-10 

Takta 11-18 má skilgreina sem blending-4, samsetta grunnhugmynd og afleiðingu þar sem grunnhugmyndin í t. 11 er endurtekin í sekvens í t. 15. Lokahljómurinn ii11 myndar milt leiðsöguhljómssamband við DD hljóminn, upphafshljóm þriðja blendingsins. 

Hljóðdæmi 4: Samsvarar dæmum 5-6. (ath. hljóðdæmið inniheldur t. 3-24) 

Dæmi 6: Sergeij Prokofjev, Píanókonsert nr. 1, t. 11-24 

Þriðji blendingurinn er samsett grunnhugmynd og framhaldsfasi. Nú er framhaldsfasinn meira í takt við hefðbundu gerðina, með töluvert aktífari hljómfærslum. Til gamans má geta þess að með DD ferlinu frá t. 19 hefur Prokofjev fyllt upp í krómatíska tónstigann. 

Sextán takta samsett stefjaform 

Samsetta lotan og samsetta setningin eru einfaldlega tvöföldun á átta takta stefjaformunum, Tvær setningar mynda t.d. samsetta lotu ef fyrri setningin lýkur með opnu niðurlagi, HE, FÓ en sú seinni með lokuðu, FF.  

Samsetta setningin virðist vera aðeins flóknari, tvær samsettar grunnhugmyndir, 4+4 taktar, mynda framsögufasann. Þar sem grunneiningin, samsetta grunnhugmyndin, er fjórir taktar verður niðurbrotið tveir taktar, ólíkt einföldu setningunni þar sem niðurbrotið er einn taktur; helmingurinn af grunnhugmynd eða andstæðri hugmynd. 

Tafla 2: 16 takta samsett stef. 

Setningarformið er áberandi í fyrsta konsertinum.[13] Það má greina eitt stef sem fylgir módeli samsettrar setningar í verkinu. Stefið er merkt Animato við æfinganúmer 17, t. 216-233, það lokar seinna stefjasvæði framsögunnar[14] og undirbýr aðra framsetningu inngangsstefsins. Framsögufasinn er hefðbundinn (sgh+sgh, 4+4) en framhaldsfasinn er óreglulegur, 5+5 takta; niðurbrot í 3+2 takta sem eru síðan notaðir sem módel að niðurlagi þar sem módúlerað er í tóntegund inngangsstefsins. Stefið kemur svo aftur við æfinganúmer 34. 

Prokofjev bætir um betur þegar kemur að tvöföldun stefjamódela. Á sama hátt og hægt er að tvöfalda einfalda setningu í samsetta 16 takta setningu er hægt að mynda 32ja takta heild sem byggir á sömu grundvallarreglu. Við getum hugsað okkur eftirfarandi töflu með mismunandi stærð af setningum: 

Tafla 3: Módel mismunandi setninga. 

32ja takta tvöföld samsett setning byggir þá á tveimur andstæðum samsettum grunnhug–myndum þar sem sú fyrri er grunnhugmynd og sú seinni andstæð hugmynd, samtals átta taktar. Niðurbrotið er þá fjögurra takta og tvítekið og niðurlagið átta taktar samkvæmt módelinu en hér þarf hugsanlega að bjóða upp á einhvern sveigjanleika.

Hljóðdæmi 5: SergejProkofjev, Píanókonsert nr. 1, 45-58 (sjá dæmi 7). 

Í Píanókonsert nr. 1 eftir Prokofjev koma þrír staðir til greina að 32ja takta samsettri setningu, í takti 378 (10 töktum eftir æfinganúmer 30) fer af stað stef sem fellur nákvæmlega að 32ja takta módelinu. Annar spennandi möguleiki er píanóbrúin við æfinganúmer 3, hér hefst áhrifamikið uppbrot í CD, sterk andstæða í kjölfar inngangsins og ekki skemmir fyrir að fyrsta stefræna heildin er óregluleg, eða sjö taktar. Ef við prófum að máta t. 45-51 við framsögufasa 32ja takta módelsins sjáum við að þetta gengur fullkomlega upp sem fyrri hluti (í stað 4+4 takta eru 3+4 taktar) og með endurtekningunni, sekvensinum frá ii-sæti, fullkomnast framsögufasinn (sjá dæmi 7). 

Dæmi 7: Sergeij Prokofjev, Píanókonsert nr. 1, t. 45-58 

Í takti 59 tekur framhaldsfasinn við með fjögurra takta niðurbroti sem er endurtekið, síðan styttra og óreglulegra niðurbrot sem leiðir að burðarforhljómi, 32 töktum eftir upphafið. Fjórum töktum síðar er GE og nýtt efni tekur við sem undirbýr módúlasjón heim í DD þar sem meginstef[15] (fyrra stef) kaflans birtist.  

Þriðji möguleikinn að tvöföldu samsettu setningunni er í ítrekun/úrvinnslu, í t. 318, tveimur töktum eftir æfinganúmer 27.  

Lokaorð 

Hérna hefur verið gerð tilraun til þess að greina stefjaform Prokofjevs í Píanókonsert nr. 1 út frá klassískum stefjaformum og skilgreiningum William E. Caplin á þeim. Hér er svo sannarlega óplægður akur sem verður spennandi að takast á við til að öðlast betri skilning á „tóntegundabundinni“ tónlist í upphafi 20. aldar. Ég vil þakka Hjalta Þór Davíðssyni fyrir samstarfið við greininguna og ábendingar um lesefni sem nýttist við gerð greinarinnar. 

Heimildaskrá 

Caplin, William E.. Analyzing Classical Form. New York: Oxford University Press, 2013, Kindle Edition. 

Harley, Konrad. „Harmonic Function in the Music of Sergeiy Prokofiev.“ PhD-ritgerð, University of Toronto, 2014.  

Prokofiev, Sergey. Diaries 1907-1915: Prodigious Youth. Anthony Phillips þýddi. New York: Cornell University Press, 2006. 

Taruskin, Richard. Music in the Early Twentieth Century. New York: Oxford University Press, 2010, Kindle Edition.

—

[1] Richard Taruskin, Music in the Early Twentieth Century (New York: Oxford University Press, 2010, Kindle Edition), bls. 776.  

[2] William E. Caplin, Analyzing Classical Form (New York: Oxford University Press, 2013, Kindle Edition), bls. 33-157 

[3] Við þurfum ekki að fara langt inn í rómantíkina til að velta því fyrir okkur hvort þetta standist þar og hvort þörf sé á að skilgreina upp á nýtt hálfendafyrirbærið hvað varðar tónlist seinni hluta 19. aldar og upphaf þeirrar 20. 

[4] Framsögufasi, framhaldsfasi, undanfari og afleiðing eru hugtök fengin úr óbirtri þýðingu Árna Heimis Ingólfssonar á Elements of Sonata Theory eftir James Hepokoski og Warren Darcy. 

[5] Caplin, Analyzing Classical Form, bls. 102. 

[6] Sjá t.d. takta 5-6 í a-moll sónötu Mozarts, K. 310. 

[7] Caplin, Analyzing Classical Form, bls.  63. 

[8] Öll hljóðdæmi eru úr nótnaskriftarforritinu Dorico 

[9] Konrad Harley, „Harmonic Function in the Music of Sergei Prokofiev“ (PhD-ritgerð, University of Toronto, 2014), bls. 2.  

[10] Konrad Harley, „Harmonic Function in the Music of Sergei Prokofiev,“ bls. 4. 

[11] Sergei Prokofiev, Diaries 1907-1915: Prodigious Youth, Anthony Phillips þýddi (New York: Cornell University Press, 2006), bls. 237. 

[12] Eitt frum, f, bætist við í lok fimmta blendings, einskonar „eftir enda“ frum. 

[13] Setningarformið liggur beinna við en lotan, hún kallar frekar á eitthvað sem líkist hefðbundnum niðurlögum.

[14] Prokofiev, Diaries 1907-1915: Prodigious Youth, bls. 236. 

[15] Prokofiev, Diaries 1907-1915: Prodigious Youth, bls. 236.