Tilraunatónlistarhópurinn Skerpla og Íslenskur sirkus um Ljósagang

Tilraunatónlistarhópurinn Skerpla og Íslenskur sirkus um Ljósagang

Berglind María Tómasdóttir

Verkið Niður, íslenskur sirkus um Ljósagang eftir John Cage var frumflutt á Íslandi af Skerplu í Norræna húsinu þann 9. júní 2024 en viðburðurinn var á vegum Listahátíðar í Reykjavík.^[1] Viku síðar flutti hópurinn svo verkið á Across the Waters, alþjóðlegri ráðstefnu Háskólans í Glasgow helgaðri James Joyce en tónleikarnir fóru fram í háskólakapellunni^[2] Þann 5. september 2025, sem bar upp á 113 ára afmæli John Cage, var hljóðritun frá flutningi verksins í Norræna húsinu gefin út á Bandcamp^[3]. Í þessari grein segi ég frá ferlinu að baki Íslandsfrumflutningi verksins. Skoðað verður hvernig verkið skírskotar til nemenda í háskólanámi í tónlist, og gerð verður grein fyrir vettvangnum sem nefndur er Skerpla, tilgangi hans og kennslufræðilegum markmiðum. Loks eru sjónarhorn nokkurra nemenda dregin fram þar sem þeir ígrunda áhrif verksins og vinnuaðferða á eigið skapandi ferli og samband flutnings og sköpunar.

Hvað er Skerpla?

Skerpla er námskeið fyrir nemendur þvert á námsleiðir og deildir innan Listaháskóla Íslands þar sem nemendur spreyta sig á skapandi tónlistarvinnu og samsköpun með tilraunakenndu ívafi, þvert á flutningsaðferðir og tónsmíðar á opnu svæði.^[4] Skerpla varð til 2018 en undanfara námskeiðsins má rekja til ýmissa námskeiða sem ég kenndi við tónlistardeild frá hausti 2015 sem beindu sjónum að tilraunakenndum nálgunum í tónlist.^[5] Þegar ég réðst til starfa við tónlistardeild LHÍ árið 2014 var ég undir áhrifum frá því námsumhverfi sem ég var nýkomin úr við Kaliforníuháskóla í San Diego þar sem iðja nemenda á ólíkum námsleiðum skaraðist meira en ég hafði áður þekkt, flytjendur sömdu, tónsmíðanemendur spiluðu og tónlist var miðlað með margbreytilegum hætti. Innblásin af þessu samhliða eigin þreifingum og þróun í listsköpun urðu til námskeið þvert á námsleiðir sem stuðluðu að samsköpun og þverfaglegri samvinnu á tilraunakenndu svæði.

Kennslufræðilega byggir Skerpla á hugmyndum um reynslumiðað nám, samsköpun og rannsóknir í listum. Nemendur þróa eigið vinnuferli, taka listrænar ákvarðanir, og setja eigið framlag í stærra samhengi í skapandi samvinnu. Skerpla er kennd sem námskeið á hverri önn og er tvískipt; annars vegar eru spunatímar (e. Skerpla Improvisation) undir handleiðslu John McCowen, klarinettleikara og tónskálds, og hins vegar verkefnavinna (e. Skerpla Projects)  sem fer fram í miðvikudagstímum undir minni handleiðslu og gestaleiðbeinenda. Námskeiðið er aldrei eins og eru mýmörg dæmi um að nemendur sæki námskeiðið oftar en einu sinni. Frá upphafi hafa nemendur af velflestum námsleiðum tónlistardeildar sótt Skerplu auk fjölmargra nemenda úr myndlistardeild sem hefur reynst einkar vel þar sem ólíkar aðferðir milli deilda gera samtalið margslungnara og skapa rými fyrir framsækna nýsköpun þar sem óvæntar uppfinningar finna sér farveg.

Verkið

Niður, íslenskur sirkus um Ljósagang er verk sem ber síbreytilegan titil. Við frumflutning verksins hét verkið Roaratorio, an Irish circus on Finnegans Wake en verkið var pantað af Vestur-þýska útvarpinu (WDR) og frumflutt sem útvarpsleikrit þann 22. október.^[6] Af höfundarins hálfu heitir verkið einfaldlega _____, __ ______ Circus on ______ — bilin eru eyður sem flytjendum verksins er boðið að fylla í eftir innihaldsvali hverju sinni. Grunnhugmynd verksins felst í að umbreyta bók í performans. Við frumflutning verksins lá Finnegans Wake eftir James Joyce til grundvallar, í tilfelli Íslandsfrumflutningsins vann Skerpla með skáldsöguna Ljósagang eftir Dag Hjartarson. Það var einkum tvennt sem hafði áhrif á bókarvalið: Annars vegar hlutverk hljóða í bókinni, einkum þess sem hann kallar „nið aldanna”, hins vegar var sögusvið bókarinnar, sem er Reykjavík, hentugt fyrir verkefnið þar sem það gerði nemendum auðvelt að sækja umhverfishljóð af vettvangi. Ástæðu fyrir vali á verkefninu á vorönn 2024 má rekja til Victoriu Miguel rithöfundar sem þá lagði stund á doktorsnám við Háskólann í Glasgow í skapandi skrifum John Cage. Hún hafði áður haldið vinnustofu í mesostics-aðferðum John Cage á tímum heimsfaraldursins fyrir nemendur Skerplu og þegar hún stakk upp á að takast á við umrætt verk Cage sló ég til. Með því að takast á við verkið eygði ég tækifæri til að kynna nemendur fyrir tilraunakenndum aðferðum og að blanda saman einstaklingsbundinni vinnu og samsköpun. Skorið býður upp á líflegt samtal fyrir flytjendur verksins og átti það svo sannarlega við þegar Skerpla fékkst við verkið á vorönn 2024. Vinna við verkið hófst í febrúar 2024 og stóð fram í lok apríl þegar við fluttum verkið í lokatíma námskeiðsins. Hópurinn tók svo upp þráðinn í aðdraganda tónleika á Listahátíð í Reykjavík og Glasgow í byrjun júní en þá hafði fækkað aðeins í hópnum enda formlegu skólari lokið.

Verk John Cage samanstendur af þremur fösum. Í fyrsta lagi er texti þeirrar bókar sem liggur til grundvallar umritaður með mesostics-tækni, aðferð sem sem John Cage beitti í skrifum sínum. Mesostics-aðferðinni svipar til acrostics-aðferðar sem felst í að fyrstu bókstafir ljóðlínanna mynda saman lóðrétt orð, þegar mesositcs-aðferð er beitt er lóðrétta orðið staðsett í miðri ljóðlínu.^[7]

Við hófum því verkið á að vinna texta upp úr fyrrnefndu verki Dags Hjartarsonar með aðferðum mesostics-tækninnar. Bókinni sem er 200 blaðsíður að lengd var skipt niður á nemendur sem hver um sig vann textann þannig að úr varð nýr texti byggður á texta Dags. Til glöggvunar er hér sýnishorn af texta eins og hann leit út eftir meðhöndlun Tuma Árnasonar nemanda í Skerplu:

Mynd 1: Sýnishorn af textanum í verkinu.

Þegar textinn var tilbúinn var hann hljóðritaður í flutningi nemenda og raðað í þá röð sem hann birtist í bókinni.

Í öðru lagi eru flytjendur beðnir um að safna hljóðsýnum af öllum stöðum og hljóðum sem nefnd eru í bókinni. Samhliða fyrsta fasanum söfnuðu nemendur því vettvangsupptökum sem innihéldu hljóð og staði sem getið er í bókinni, en hver nemandi safnaði hvoru tveggja úr þeim köflum sem honum var úthlutað. Þar kenndi ýmissa grasa, allt frá lýsingum á tónlist sem finna má í bókinni til óhlutbundnari lýsinga líkt og „niðs aldanna”; fyrirbrigðis sem sagan hverfist að miklu leyti um en dágóður hluti nemendahópsins spreytti á því að hljóðgera nið aldanna og úr því urðu til fjölmörg hljóðverk sem ýmist rötuðu í verkið eða á hljóðlistarsýningu í aðdraganda flutnings á verkinu.

Í þriðja lagi skal flytja viðeigandi tónlist (e. relevant music) í verkinu, þriðji fasinn fólst því í að finna út úr því hvað teldist viðeigandi tónlist í okkar tilfelli. Við frumflutning verksins var írsk þjóðlagatónlist í forgrunni enda Írland sögusviðið í Finnegans Wake. Eins og iðulega þegar Cage á í hlut eru fyrirmælin hæfilega margræð, þannig varð úr úrval „viðeigandi” verka sem flutt voru inn í lokaverkinu; allt frá íslenskri þjóðlagatónlist í óhlutbundinn spuna.

Mynd 2: Skýringarmynd Victoriu Miguel af verki John Cage.

Inn í öll þessi fyrirmæli blandast nánari leiðbeiningar er varða notkun þagna og hvernig hlutföllum skal háttað. Þeim verður ekki lýst hér en þær þjónuðu þeim tilgangi að koma verkinu á hefðbundið tónleikalengdarform með hjálp slembiaðferða. Þetta þýddi að mikið af vettvangsupptökum og viðeigandi tónlist stóð út af borðinu og því brugðum við á það ráð bæði í Norræna húsinu og í háskólakapellunni í Glasgow að deila afrakstrinum á hljóðlistarsýningu nokkrum klukkustundum á undan flutningi verksins. Þannig gátu áhorfendur gengið um rýmin og notið verka á ýmsum formum og sett sig í stellingar fyrir flutning á Nið, íslenskum sirkus um Ljósagang. Hljóðlistarsýningarnar veittu nemendum einnig tækifæri til að deila þeim afrakstri vinnu sinnar sem ekki rataði í lokaútgáfu verksins. Meðal verka sem flutt voru á hljóðlistarsýningunni voru hljóðinnsetningar byggðar á „nið aldanna”, videóverk, skúlptúrar og flutningur á viðeigandi tónlist og kenndi þar ýmissa grasa.

Afraksturinn var eins og áður segir fluttur í tvígang opinberlega í júní 2024 og gefinn út rúmu ári síðar á Bandcamp. Hljóðvinnsla verksins var leidd af tveimur nemendum úr Skerplu, þeim Robert Thorpe, þá meistaranema í NAIP, og Konrad Groen, tónsmíðanema á sviði nýmiðla. Um upptökur á heildarflutningi verksins í Norræna húsinu sá Jesper Pedersen sem jafnframt masteraði útgefnu upptökuna.

Mynd 3: Kort eftir Lindy Lin, meðlim Skerplu af hljóðlistarsýningunni sem fór fram í Norræna húsinu 9. júní 2024 í aðdraganda flutnings verskins.

Mynd 4-13: Frá hljóðlistarsýningu og flutningi verksins í Norræna húsinu.

Framlag nemenda

Verkefnið krafðist þess að nemendur tækju virkan þátt í öllum stigum sköpunarinnar; frá textavinnslu og vettvangsupptökum, til framsetningar og flutnings. Verkefnið kynnti nýjar aðferðir fyrir sumum nemendanna, til að mynda voru nokkrir að hljóðrita á vettvangi og vinna í hljóðforriti í fyrsta sinn en aðrir stigu sín fyrstu skref í skipulögðum sviðshreyfingum. Verkefnið varð þannig vettvangur þar sem nemendur stigu út fyrir hefðbundin sérsvið sín og þróuðu nýjar leiðir til listrænnar tjáningar í gegnum tilraunir og samvinnu. Í verkefninu þróuðu þeir bæði tæknilega færni en einnig hæfni til að taka listrænar ákvarðanir og staðsetja sitt framlag í stærra samhengi. Ófyrirsjáanleiki verksins varð jafnframt mikilvægur þáttur í námsferlinu. Þar sem skor Cage kallar á vissa óvissu þurftu nemendur að treysta ferlinu fremur en að stefna að fyrirfram skilgreindri niðurstöðu. Slík vinna getur verið krefjandi fyrir tónlistarnemendur, þar sem áhersla er oft lögð á stjórn, nákvæmni og fyrirfram mótaða túlkun; í vinnuferlinu myndaðist rými fyrir áræðni, tilraunamennsku og sameiginlegar uppgötvanir.

Í samtali mínu við nemendur Skerplu (sjá lista yfir þátttakendur hér að neðan) að loknum flutningi verksins í Glasgow þar sem við ígrunduðum ferlið töluðu tónsmíðanemendur um hve nærandi það hefði verið að takast á við flutning og að vinna á mörkum sköpunar og flutnings. Í samtalinu kom fram að sú reynsla hefði haft áhrif á hvernig þau hugsuðu um eigið skapandi ferli, enda urðu mörkin milli tónsmíða og flutnings óskýr í verkefninu. Nemendur töluðu um áskorunina sem fólst í að treysta ferlinu, þar sem útkoman var ófyrirséð og virtist óreiðukennd, Nemendur ræddu jafnframt hvernig slembiaðferðir verksins veittu frelsi frá eigin hugmyndum og smekk; eigin egói. Þannig opnaðist rými fyrir óvænt tengsl, nýjar hlustunaraðferðir og nýjar nálganir á samvinnu, sköpunin varð síður bundin einstaklingsbundnu höfundarvaldi og varð frekar að sameiginlegu rannsóknarferli.

Mynd 14: Skerpla í Glasgow. Frá vinstri: Stirnir Kjartansson, Rob Thorpe, Victoria Miguel, Camilla Cerioni, Vala Yates, Berglind María, Linnéa Falck, Masaya Ozaki og Adda Ingólfs Heiðrúnardóttir.

Að lokum

Hér hefur verið rakin sagan á bak við flutning Skerplu á verkinu Niður, íslenskur sirkus um Ljósagang eftir John Cage í júní 2024. Námskeiðið Skerpla var einnig til umfjöllunar og vinnuferlið að baki verksins var útlistað. Verkefnið sýndi hvernig opið og tilraunakennt vinnuferli getur skapað öflugt námsrými innan háskólanáms í tónlist. Verkefnið kallaði jafnframt fram endurmat á hefðbundnum hlutverkum innan tónlistarnáms. Kennslufræðilegt gildi verkefnisins fólst í tónlistarsköpun sem lifandi og samábyrgt ferli öfugt við niðurnjörvaða skiptingu milli tónsmíða og flutnings. Í því samhengi varð Niður, íslenskur sirkus um Ljósagang ekki aðeins flutningur á verki eftir John Cage heldur einnig rannsókn á því hvernig tónlistarnám getur orðið vettvangur skapandi rannsóknar, samvinnu og uppgötvunar þvert á námsleiðir.

Ljóst er að metnaðarfull framsetning verksins hefði aldrei orðið að veruleika nema fyrir tilstilli öflugra samstarfsaðila, þeirra Victoriu Miguel og Jespers Pedersen, Vigdísar Jakobsdóttur og hennar teymis hjá Listahátíð í Reykjavík, Háskólans í Glasgow og Rannsóknasjóðs Listaháskóla Íslands. Umfram allt er það þó framlag nemenda sem gerði útslagið, þeir lögðu mikla vinnu í verkefnið og kann ég þeim bestu þakkir.

Mynd 15: Forsíðumynd sem fylgir hljóðritun á verkinu, eftir Robert Thorpe.

[Verkið á Bandcamp (embeddað]

https://skerpla.bandcamp.com/album/ni-ur-slenskur-sirkus-um-lj-sagang-eftir-john-cage sótt 21. maí 2026

Hljóðdæmi 1: Niður – íslenskur sirkus um Ljósagang eftir John Cage í flutningi Skerplu

VIÐAUKI

Nemendahópurinn sem flutti verk Cage  samanstóð af nemendum af fjórum námsleiðum tónlistardeildar auk nemanda úr meistaranámi í myndlistardeild.

Skerpla, vorönn 2024:

Adda Ingólfs Heiðrúnardóttir

Camilla Cerioni

Diana Burkot

Konrad Groen

Kristrún Steingrímsdóttir

Lindy Lin

Linnéa Falck

Masaya Ozaki

Mattias Carlberg

Ólöf Sigríður Valsdóttir

Robert Thorpe

Stefanía Helga Sigurðardóttir

Stirnir Kjartansson

Tumi Árnason

Vala S. Guðmundsdóttir Yates

Listrænir aðstandendur: Skerpla, Berglind María Tómasdóttir, Victoria Miguel og Jesper Pedersen

Hljóðritun: Jesper Pedersen auk Robert Thorpe og Konrad Groen

Forsíðumynd: Robert Thorpe

Samstarfsaðilar: Listaháskóli Íslands, tónlistardeild, rannsóknasjóður Listaháskóla Íslands, Listahátíð í Reykjavík, Háskólinn í Glasgow (Chancellor’s Fund), Scottish Graduate School for Arts and Humanities (SGSAH) (Engagement Fund)

Gestalistamenn, samstarfsaðilar og þemu í Skerpla Projects:

Radio Opera, vorönn 2026

Mótmælasöngvar, haustönn 2025

SÚM-hópurinn, tónleikar og málþing á Myrkum músíkdögum, vorönn 2025

Pauline Oliveros tónleikar og málþing á Myrkum músíkdögum, vorönn 2024

Victoria Miguel, sérfræðingur í skapandi skrifum John Cage, vorönn 2024

Skerpla í samtali við Gerðarsafn, haustönn 2023

In a Large Open Space eftir James Tenney, flutt ásamt Bozzini-kvartettum á Myrkum músíkdögum, vorönn 2023

Ragnar Árni Ólafsson, gítarleikari og tónskáld, vorönn 2022

Patrimoni acustic, spænskur hljóðlistarhópur, haustönn 2021

Bergrún Snæbjörnsdóttir, tónskáld, vorönn 2021

Ben Frost, tónlistarmaður, vorönn 2021

Victoria Miguel, rithöfundur: John Cage: An Online Writing Project, haustönn 2020

Jane Riegler, flautuleikari og tónskáld: Deep Listening, haustönn 2020

Skerpla Ensemble í samtali við An Urban Archive as an English Garden eftir Davíð Brynjar Franzson, tónskáld, í Hafnarborg, haustönn 2020

IIL og Nicola Privato, tónlistarmaður: Inventing Instruments, vorönn 2020

Ingibjörg Friðriksdóttir, tónskáld: Unconventional notation and more, vorönn 2020

Sophie Fetokaki, tónlistarmaður: Exercises in Interdisciplinary Counterpoint, haustönn 2019

Þóranna Björnsdóttir, listamaður: Audio Narratives, haustönn 2019

Skerpla í Mengi: Oliveros, Wolff og verk eftir meðlimi Skerplu, haustönn 2019

Bergrún Snæbjörnsdóttir, tónskáld: Visual Music, vorönn 2019

Davíð Þór Jónsson, píanóleikari/tónskáld: Improvisation, vorönn 2019

Michael Duch, bassaleikari/tónskáld og vinir: Improvisation & Composition, vorönn 2019

Erik DeLuca, tónskáld: Fluxus, haustönn 2018

Cycle Music and Arts Festival: Audio Essays, haustönn 2018

Daniel Corral, tónskáld, haustönn 2018

Anthony Burr, tónlistarmaður/prófessor við Kaliforníuháskóla í San Diego, vorönn 2018

—

^[1] Viðburður Skerplu í gagnasafni Listahátíðar í Reykjavík https://gagnasafn.listahatid.is/is?year=2024 sótt 21. maí 2026

^[2] Viðburður Skerplu á heimasíðu Across the Waters https://ijjf2024.glasgow.ac.uk/icelandiccircus/ sótt 21. maí 2026

^[3] Niður – íslenskur sirkus um Ljósagang eftir John Cage í flutningi Skerplu

https://skerpla.bandcamp.com/album/ni-ur-slenskur-sirkus-um-lj-sagang-eftir-john-cage sótt 21. maí 2026

^[4] Tónlist á opnu svæði er þýðing á hugtakinu Music in the Expanded Field sem meðal annars Marko Ciciliani hefur skrifað um með sterkri tilvísun í skrif Rosalind E Krauss, Sculpture in the Expanded Field.

^[5] Tilraunakennt hefur hér breiða skírskotun líkt og útlistuð er í grein Bob Gilmore, Five Maps of the Experimental World og nálgast má hér: https://musicexperiment21.files.wordpress.com/2018/05/crispin_darla-bob_gilmore-artistic_experimentation_in_music_an_anthology-2014.pdf

Darla Crispin og Bob Gilmore, ritstj., Artistic Experimentation in Music (Leuven: Leuven University Press, 2014) 23-30.

^[6] Skorið á heimasíðu útgáfunnar https://www.wisemusicclassical.com/work/69491/circus-on–John-Cage/ sótt 21. maí 2026

^[7] Orðið sem varð fyrir valinu hjá okkur var titill bókarinnar, Ljósagangur. Victoria Miguel, sérfræðingur í skapandi skrifum John Cage, leiddi vinnustofur í Skerplu þar sem nemendur tileinkuðu sér mesostics-aðferðir Cage. Heimasíða Victoriu: https://www.victoriamiguel.com/ sótt 21. maí 2026