Listaháskólinn í Conakry – Samstarf um miðlun menningar

Sigurður Halldórsson

Mynd 1: Félagar úr Ballet Les Merveilles de Guinée og gestir við ströndina á eyjunni Soro úti fyrir Conakry í Gíneu.

Hópur nemenda og kennara úr tónlistar- og listkennsludeildum Listaháskólans fóru til Conakry í Gíneu í boði sýningarflokksins Les Merveilles de Guinée (oftast nefndur Ballet Mereveilles de Guinée) í janúar 2026. Þetta var í þriðja sinn sem slík ferð var farin í samvinnu við Les Merveilles og Dans Afríka Iceland. Fyrri tvær ferðirnar, í janúar 2024 og 2025, voru að frumkvæði Sviðslistadeildar og Dans Afríka Iceland sem Sandra Sano Erlingsdóttir leiðir. Megintilgangurinn var að kynnast þjóðmenningu, tónlist, dansi og leikhúsi í höfuðborg Gíneu, Conakry. Að þessum tveimur ferðum loknum varð til hugmynd um að þróa samstarfsverkefni. Í því fælist að byggja upp listasmiðjur í grunnskólum í Conakry til að stuðla að almennari miðlun og iðkun menningararfs Gíneu. Smiðjurnar yrðu jafnframt vettvangur fyrir listafólkið í Les Merveilles til að miðla þekkingu sinni og geta þar með haft frekari atvinnu af listsköpun sinni. Var ákveðið að sækja aftur um tveggja ára styrk fyrir nýju verkefni með þetta að markmiði og jafnframt stuðla áfram að frekari menningarskiptum landanna t.d. með heimsóknum listamanna frá flokknum til Íslands.

Mynd 2: Trommutími, trommarar frá hægri: Sekou, Mohamed, Unnur, Momo, Aoife, Sigurður og Zito.

Ferðin stóð í tvær vikur og byggðist hver dagur upp þannig að frá 9 til 11:30 unnum við í tveimur hópum með leiðbeinendum, annars vegar í dansi og hins vegar trommuleik, og fóru tímarnir fram í félagsmiðstöð í Taouyah hverfinu í Conakry. Auk hópsins frá Listaháskólanum voru nokkrir fleiri gestir flokksins frá ýmsum löndum með okkur í tímunum. Eftir hádegi gafst okkur kostur á að fara á æfingu hjá Les Merveilles de Guinée, taka þátt í upphitun og fylgjast svo með æfingu flokksins á verki sem við sáum svo flutt á sviði á þjóðmenningarhátíð í menningarmiðstöð í borginni ásamt fleiri atriðum. Utan venjubundinnar dagskrár heimsóttum við skóla, fórum á tónleika, sýningar og markaði auk þess að sigla út í eyju úti fyrir borginni við Atlantshafsströndina. Siglt var með mjóum löngum trébátum sem rúmuðu 10 til 20 manns og hafa sennilega verið alveg eins frá örófi alda fyrir utan að vera núna búnir utanborðsmótorum í stað ára fyrrum. Stjakar voru þó enn í fullu gildi þegar komið var að ströndinni.

Mynd 3: Sigling

Les Merveilles de Guinée

Við áttum fundi með stjórnendum flokksins til að fræðast um sögu hans og til að ræða möguleikana á að þróa samstarfið áfram og ná settum markmiðum. Mamady Sano listrænn stjórnandi, sonur stofnandans Mohamed Kemoko Sano, sagði okkur frá hvernig flokkurinn varð til. Mamady býr hluta ársins á Íslandi, en hann er kvæntur Söndru Sano Erlingsdóttur, upphafsmanni þessa samstarfs. Hún hefur haldið uppi Afródansiðkun á Íslandi í yfir 20 ár, m.a. í Kramhúsinu.

Ballet Merveilles de Guineé var stofnaður sem sjálfstæður tónlistar- dans- og leikhúsflokkur árið 1980. Á þeim tíma voru einungis þrír sýningarflokkar í landinu sem voru allir á vegum ríkisins. Einn þeirra var Ballet National. Hann var í sýningarferð í Washington DC þegar hugmyndin að stofnun Ballet Merveilles kom fram. Faðir Mamady var þá danshöfundur í Ballet National. Hann talaði við nokkra samstarfsmenn sína í flokknum, fékk þá með sér og hóf svo að safna saman fleira fólki þegar heim var komið. Flokkurinn jók orðstír sinn á þessum fyrstu árum eða fram til 1984 á meðan fyrsta forseta lýðveldisins Gíneu, Sekou Touré, naut við. Touré studdi listir og menningu mjög á sínum árum í forsetastóli eftir að nýlendutímanum lauk 1958. Gínea hafði verið nýlenda Frakklands. Touré stóð m.a. fyrir stórri þjóðlistahátíð og keppni fyrir alla 36 þjóðflokkana í Gíneu sem allir áttu sínar hefðir og komu frá öllum héruðum landsins. Touré vildi efla þjóðmenningu eftir nýlendutímabilið þar sem franskri menningu og tungumáli var hampað á kostnað tungu og menningar heimalandsins. Aðferðirnar sem hann beitti voru þó oft harðneskjulegar. Ef hann vildi fá börn til að verða dansarar eða tónlistarmenn á móti vilja fjölskyldunnar var hún sett í fangelsi og barnið tekið. Á tíma Sekou Touré var þjóðmenningin auk þess kennd í skólum um landið og tungumál hvers þjóðflokks einnig. Þjóðflokkarnir fengu hver sitt sjónvarpsprógramm eftir vikudögum þar sem viðeigandi tungumál var talað. Á mánudögum Malinki, á þriðjudögum Sousou, Miðvikudögum Foula, Fimmtudögum Skógarfólkið (Forest People), föstudaga var múslimsk menning, á laugardögum ýmis vestur-afrísk tónlist og sunnudagur var helgaður kirkjunni. Mohamed Kemoko Sano var af skógarfólkinu í Macanta. Hann kom upphaflega með sínum þjóðflokki á þjóðlistahátíðina í Conakry, vann keppnina og komst þannig í tengsl við forsetann og var boðið að verða danshöfundur Ballet National.  Eftir fráfall Touré tók við nýr forseti, Lansana Conté. Conté breytti áherslum algjörlega, hætti að styðja við listir og listmenntun, aflagði alla þjóðmenningarmiðlun í sjónvarpinu en lagði þess í stað mesta áherslu á fótbolta.

Mynd 4: Frá Sýningu Les Merveilles.

Ástæðan fyrir því að hugtakið Ballet er notað fyrir þessa starfsemi er að fyrsti ráðherra menningar og ferðamála í ríkisstjórn Gíneu í forsetatíð Sekou Touré hafði stundað nám í Frakklandi og lært hvernig listsköpun þar var ekki eins inngróin í daglegt líf hvers Frakka eins og var í Gíneu, heldur var hún sett á svið af sérþjálfuðum dönsurum, tónlistarmönnum og listrænum stjórnendum. Ráðherrann tók upp hugtakið Ballet til að geta auðveldar lýst starfsemi sýningarflokkanna fyrir hvítum Evrópubúum. En í rauninni væri orðið þjóðmenning (e. folklore) réttara hugtak yfir starfsemina. Þetta er tónlist, dans, sagnamenning og tjáning allt í senn. ^[1]

Það sem gerðist með stofnun sýningaflokkanna í Gíneu á lýðveldistímanum var raunar að þessi menning var þá fyrst sett á svið. Farið var að setja saman ólíka dansa og tónlist frá mismunandi þjóðflokkum og syngja lög á mismunandi tungumálum frá ólíkum landsvæðum. Fram til þessa höfðu dansinn og tónlistin verið tengd öllum athöfnum fólksins, jafnt hversdagslegum sem hátíðlegum. Hljóðfærin voru notuð til að koma mikilvægum skilaboðum á framfæri. Til dæmis voru vissar gerðir af trommum sem heyrðust um langan veg hugsaðar einungis til þess. Ein tegund af trommu er svokölluð Krin og er bútur af trjábol sem búið er að hola að innan með þremur ílöngum, mislöngum götum. Þegar sú gerð var tekin í notkun af Ballet Merveilles í fyrsta sinn sem sviðslistahljóðfæri þá olli það þvílíku missætti að það kostaði líf manns tengdum flokknum. Þótti sumum þetta vera svo mikil helgispjöll að það yrði að hefna fyrir það. 

Mynd 5: Krin trommur.

Les Merveilles nýtur í dag ekki opinberra styrkja líkt og þeir flokkar sem ríkið heldur úti. Fólkið í flokknum fær ekki greitt fyrir æfingar; einungis opinberu sýningarnar og fyrir að sýna í ýmsum athöfnum, brúðkaupum og jarðarförum. Byggist greiðslan á frjálsum framlögum gesta. Hluti Les Merveilles settist að í  Bandaríkjunum eftir að Conté varð forseti. Flokkurinn var í sýningarferð og flúðu mörg af vettvangi eftir síðustu sýninguna. Út frá því breiddist gínesk tónlist og dans víða um heim, m.a. til Íslands fyrir tilstilli Söndru og Mamady Sano.

Upplifun mín

Þetta var önnur ferðin mín til Conakry með árs millibili. Eftir að hafa komist yfir menningarsjokkið sem varði stóran hluta af fyrri ferðinni, þá fór ég að geta skyggnst dýpra í líf og samfélag fólksins. Þrátt fyrir að ég hafi ferðast og fengið að tengjast ólíkum samfélögum gegnum mismunandi listræn og menningarleg verkefni þá voru heimsóknirnar til Conakry svo ólíkar öllu sem ég hef nokkru sinni upplifað að fyrri tveggja vikna ferðin fór mest í að taka það allt inn og melta. Yfirgengilegt áreiti fyrir öll skilningarvit umvafði allt. Lykt, hljóð, litir, fólk, miklar andstæður, rusl alls staðar, kjúklingar, geitur, kindur innan um gullfallegt fólk sem var þrátt fyrir allt iðulega vel klætt í skínandi hreinum fötum. Alls staðar var fólk að störfum, eldamennska á gangstéttum yfir opnum ræsum, viðarkolagerð út í götukanti, menn að rífa í sundur ónýta vatnskassa til endurvinnslu. Konur og börn með risastór ker á höfðinu með alls kyns söluvarningi. Ef einhvers staðar var tónlist í hljóðkerfi var hún alltaf í hæsta styrk. Á móti íbúðinni sem við gistum í hinum megin við götuna var kaþólsk kirkja þar sem messusöngur eða söngæfingar heyrðust vel út fyrir þar sem engar rúður voru í gluggunum. Bænaköll úr moskum hljómuðu á reglulegum tímum alla daga. En það mátti ekki spila háværa tónlist á meðan bænir stóðu yfir. Það má ekki skilja sem svo að áreitið hafi verið á neinn hátt ógnandi eða beinlínis óþægilegt. Bara mikil orka alls staðar. Og við fundum aldrei fyrir óöryggi.

Mynd 6: Á Taouyah markaðnum.

Ég  varð heillaður af vinnusemi fólksins í Les Merveilles. Þau leggja gríðarlega hart að sér, en á sama tíma skín gleðin alltaf í gegn. Í okkar heimshluta er ofuráhersla á framleiðni, þ.e.a.s. að ná sem mestum „afköstum“ og „gæðum“ á sem stystum tíma með sem minnstu vinnuafli. Það á við um menningar- og listastarfsemi ekki síður en allt annað. Við sem erum þjálfuð t.d. til þess að koma tónlist til skila til áheyrenda eigum að geta treyst á okkar áralöngu þjálfun og verja sem minnstum tíma í að æfa fyrir flutninginn. Það er að sjálfsögðu fjármagnið sem er til skiptanna sem veldur því, og hversu miklu höfuðmáli það skiptir. Ég hef vanist því sem klassískur tónlistarflytjandi að æfingar fyrir tónleika skuli vera sem fæstar og taka sem stystan tíma. Af þeim sökum er iðulega lögð ofuráhersla á lokaafurðina, þ.e.a.s. það verk eða þau verk sem eru á efnisskránni hverju sinni. Það er nánast aldrei unnið með hópinn sem slíkan til að styrkja hann eða þjálfa samskipti og skilning innan hans líkt og er t.d. gert í hópíþróttum og er algjör forsenda fyrir því að vel gangi. Ballet Merveilles de Guinée byggir hins vegar æfingarnar upp á því að tækni, styrkur, hópþjálfun og hópefli nái yfir meirihluta hverrar daglegrar æfingar. Að því loknu er unnið í viðfangsefninu fyrir næstu sýningu. Það er því ofuráhersla á að grunnurinn, jafnt tæknilegur sem félagslegur, sé stöðugt sterkur og umfram allt að hvíla í augnablikinu í fullri núvitund og njóta þess.

Mynd 7: Hljómsveit Les Merveilles flokksins.

Afstaða og viðmót skipta einnig miklu máli. Tónlist og dans í Vestur-Afríku hefur sögulega sterkari félagslega tengingu við daglegt líf heldur en við eigum að venjast á Vesturlöndum. Tónlistin og dansinn í Gíneu er hluti af því að vera manneskja og tilheyra samfélagi. Í tónlistariðkuninni kemur líkamleg og andleg tenging sterkt í gegn og ákveðin helgi og virðing fyrir öðru fólki og samfélaginu í heild. Aldrei gat ég  skynjað neikvætt viðmót eða að eitthvað væri gert með hálfum huga. „Komdu fram við aðra eins og þú vilt að aðrir komi fram við þig“, er rauður þráður í samspili, samsöng og dansi jafnt sem í öðrum samskiptum milli fólks. Það var óhugsandi að ekki væri hvers andartaks notið til fulls. Það var eitthvað ólýsanlegt orkustig í tónlistinni, dansinum og allri tjáningu og alúð í mannlegum samskiptum sem ég hef sjaldan upplifað fyrr eða síðar.

Mynd 8: Leikskólabörnin ásamt kennaranum sínum.

Skólaheimsóknir

En meira af samstarfinu: Í Conakry eru bæði einkaskólar og ríkisskólar. Við heimsóttum tvo einkaskóla sem fólk úr flokknum hafði tengsl við. Engin formleg listkennsla er almennt í borginni, einungis er söngur og dans iðkaður í örfáum tilfellum að frumkvæði einstaka skólastjórnenda . Til þess að koma á skipulögðum dans- og tónlistartímum í skólum verður lagt upp með að byrja á einkaskólum þar sem fólkið í Ballet Merveilles þekkir til og byggja starfið upp skref fyrir skref. Ef það tekst að koma á reglulegu starfi í fáum skólum er síðan hægt að nálgast menntamálayfirvöld og nýta þann grunn til að tala fyrir því að öll börn eigi að fá tækifæri til að læra og fá grunnþjálfun í sinni eigin þjóðmenningu.

Það var ekki laust við að okkur sem þarna vorum rynni blóðið til skyldunnar að taka til hendinni heima á Íslandi þar sem þjóðmenningarleg meðvitund er á fallanda fæti. Þetta er e.t.v. mikilvægasta lexían sem hópurinn lærði í ferðinni, með því að spegla sig í ólíkri menningu, hvernig henni er miðlað og spyrja sig hvernig er staðið að þeim málum heima fyrir. Við getum lært margt af þessari reynslu. Sem betur fer er vaxandi áhugi fyrir þjóðmenningu hjá ungu fólki á Íslandi. Oftast eru kerfin hamlandi ef á að koma að umbótum, en breytingarnar gerast í grasrótinni. Eitthvað segir mér að tækifærin séu til staðar á Íslandi ef marka má vaxandi grósku hjá ungu fólki í iðkun þjóðlaga og –dansa. Sem dæmi má nefna viðburði á vegum Vökufélagsins um þjóðlistahátíðir, reglulegra Sagnavaka og þjóðlagaviðburða á Ægi og víðar. Þá virðist vera nokkuð stöðug endurnýjun í kvæðamannafélögum samhliða aukinni þjóðfræðimennsku. Þjóðlagahátíð og Þjóðlagasetur á Siglufirði hafa átt mikinn þátt í þessari þróun, skapað vettvang fyrir tilraunir, nýsköpun og alþjóðlegt samstarf.

Mynd 9: Adda, Berglind, Vigdís, Mam, Aoife, Rebekka, Momo.

Samantekt úr greinargerðum nemendanna í íslenska hópnum

Öll sem tóku þátt í ferðinni skrifuðu greinagerðir um reynslu sína. Það sem stendur upp úr greinagerðum nemendanna er að ferðin umbreytti lífssýn þeirra – sérstaklega varðandi hamingju, samfélags- og núvitund. Mörg þeirra lýsa djúpstæðum persónulegum breytingum, svo sem auknu þakklæti fyrir lífið, fyrir einfalda hluti og meðvitund um eigin forréttindi. Staðfesting á að hamingja er ekki háð efnahag heldur samskiptum, nærveru, leikgleði og skynjun.  Að líkamleg vitund, taktfastur dans og söngur hefur hugbreytandi áhrif. Gínesk menning byggir á takti, líkamsnálgun og sterkri samfélagsvitund. Dans og tónlist eru óaðskiljanleg og tengjast beint hefðum og þjóðmenningarlegum gildum. Taktur leiðir tjáninguna í músíkinni frekar en laglína og hlustun og líkamleg þátttaka er ríkjandi í allri nálgun frekar en formleg tónfræði .

Kall‑og‑svar (call-and-respond) söngur, trommuhópar og opnir dansviðburðir eins og Doundounba^[2] skapa rými þar sem einstaklingar renna inn í heildina og einkenna alla nálgun í listiðkuninni sjálfri. Nám og sköpun eru félagslegar athafnir.  Allt er kennt með sýnikennslu, endurtekningu og líkamsminni. Engar nótur eru notaðar og minnið þróast í gegnum þátttöku, mjög ólíkt hinni vestrænu bóknámsaðferð, og verður sameign hópsins. Samstarfið við Les Merveilles de Guinée reyndist faglegt og innblásið. Dansarar og trommarar sýndu mikla færni, aga og gleði. Tungumál reyndist óveruleg hindrun vegna sterkrar líkamstjáningar.

Mynd 10: Dondounba.

Ýmsar efnahagslegar og pólitískar hindranir gætu staðið í vegi fyrir því að formlegt samstarf haldi áfram. Listamenn lifa við erfiðar efnahagsaðstæður og pólitískt ástand gerir samstarf við ríkisskóla flókið. Þörf er á fjárstuðningi og skýrara skipulagi. Í skólaheimsóknum kom í ljós markverður menningarmunur. Gínesk börn sýna kurteisi, einbeitingu og gleði í námi sem blés okkur íslensku gestunum í brjóst hvatningu til að nota rytma, líkamsnálgun og leikgleði í okkar kennslu.

Íslenski hópurinn náði sterkri tengingu í ferðinni. Traust, gagnkvæmur stuðningur og sameiginleg upplifun styrktu hópinn og gerðu ferðina og samvinnuna auðveldari. Þátttakendur upplifðu hversu mikilvægt er að þekkja merkingu og uppruna dansa og rytma áður en þeim er miðlað áfram.

Mynd 11: Kerfala safnar peningaframlögum gesta.

Mikill vilji er til að halda verkefninu áfram og efla langtímasamstarf. Hugmyndir um framtíð, t.d. styrktarsjóði, fleiri námsferðir, heimsóknir listamanna til Íslands og möguleg UNESCO-tengsl, komu sterkt fram.

Að lokum vil ég þakka samferðafólki mínu, sérstaklega nemendunum sem unnu vandaðar greinagerðir í kjölfar ferðarinnar. Margt sem hér kemur fram hef ég fengið úr þeim. Eins þakka ég samferðafólkinu úr fyrri Gíneuferðinni, í janúar 2025.

—

[1] Munnleg heimild: Mamady Sano, 12. jan. 2026

[2] Doundounba eru opnir götuviðburðir skipulagðir af íbúum vikomandi hverfis þar sem hópur trommara spilar og aðrir sitja í hring í kringum danssvæðið og geta tekið þátt í dansinum, annað hvort að eigin frumkvæði eða fyrir hvatningu annars dansara. Samskot fjármagna þóknanir fyrir trommara og leiðandi dansara.